İsmail ŞAHİN / İSTANBUL – Küresel teknoloji şirketlerine ilişkin dijital platformların Türkiye’deki ekonomik tesiri her geçen yıl daha görünür hale geliyor. 2024 yılı bilgilerine nazaran Google, Meta, X ve TikTok üzere şirketlere Türkiye’den reklam yoluyla yaklaşık 158 milyar TL aktarıldı. Bu sayı, 2024 yılındaki yeni kurla hesaplandığında yaklaşık 4.6 milyar dolar düzeyine karşılık geliyor.
Uzmanlar, bu devasa gelirin neredeyse tamamının Türkiye’de yatırıma, istihdama ya da vergiye dönüşmeden yurt dışına çıktığına dikkat çekiyor. Reklam pastasının dijitale kayması, yerli ve ulusal medyanın gelir kaybını hızlandırırken, içerik üretiminde sürdürülebilirliği de tehdit ediyor.
Algoritma oyunları
Türkiye’de haberin bir eser sayılmadığı için telifinin olmaması da bu teknoloji şirketlerinin ekmeğine yağ sürüyor. Hem hiç para ödemeden bu haberleri dijital olarak kullanıcılara ulaştırıyorlar, hem de yaptıkları algoritma oyunu ile medya kuruluşlarının görünürlüklerine ve tıklanma oranlarına müdahale ederek bu kurumları daha fazla ziyana sokuyorlar. Bu sayede okur daha da fazla Google üzere dijital platformlara bağımlı hale geliyor.
Peki dünyada nasıl?
Öte yandan dijital platformların kontrolsüz yapısı, dezenformasyonun yayılması ve milyonlarca kullanıcının verisinin yurt dışına taşınması üzere riskleri de beraberinde getiriyor. Google, Meta üzere şirketlerin Kanada, Fransa, ABD, İspanya ve İngiltere üzere ülkelerde büyük yaptırım tehdidi ile karşı karşıya kaldıkları için medya kuruluşları ile mutabakatlar yaparak her yıl 100 milyonlarca dolarlık ödemeler yapıyorlar.
Bu ödemeleri mecburî kılan bir “dijital telif yasasının” Türkiye için kritik bir adım olacağı uzmanlar tarafından lisana getiriliyor. Tartışmaların odağında artık tek bir soru var: Türkiye bu dijital kaybı nasıl telafi edecek? TBMM’de hazırlanmakta olan “dijital telif” kanunuyla dijital olarak Türkiye’yi sömüren bu platformlar para ve müsaade iptaline kadar önemli yaptırımlarla karşı karşıya kalacak. “Dijital Telif Kurulu” ile bu şirketler çok sıkı bir takibe alınacak.
‘4.6 MiLYAR $’la neler yapılabilirdi?
Yıllık 158 milyar TL (yaklaşık 4.6 milyar dolar), sadece bir bütçe kalemi değil, Türkiye için kaçırılmış büyük bir yatırım fırsatı manasına geliyor. Bu kaynak, stratejik dallarda kullanılsaydı çarpan tesiri çok yüksek projelere dönüşebilirdi. Örneğin, Çinli Ganfeng Lithium ile Türk firması Yiğit Akü ortasında planlanan 500 milyon dolarlık lityum pil fabrikasından bu bütçeyle yaklaşık 9 adet kurulabilirdi. Bu ölçekte bir yatırım, Türkiye’yi güç depolama ve elektrikli araç bataryalarında bölgesel üretim üssüne dönüştürebilirdi. Bu para ile ayrıyeten şu yatırımlar yapılabilirdi:
■ Otomotiv tarafında, BYD’nin Türkiye’ye açıkladığı yaklaşık 1 milyar dolarlık yatırım temel alındığında, bu kaynakla yılda 4 BYD fabrikası ölçeğinde yatırım yapılması mümkündü.
■ Emsal halde Chery’nin Samsun’da planladığı 1 milyar dolarlık tesis baz alındığında, Karadeniz ve Anadolu’nun farklı noktalarında 4 başka otomotiv üretim merkezi kurulabilirdi.
■ Tarım tarafında ise Türkiye’nin lokomotif eseri fındık, yılda 1 milyar doların üzerinde ihracat geliri sağlıyor. 4.6 milyar dolarlık bir kaynakla; fındıkta katma bedelli eser tesisleri, lisanslı depoculuk, üreticiye yönelik konut ve toplumsal altyapı projeleri hayata geçirilebilir, ihracat geliri kalıcı biçimde artırılabilirdi.
■ 4.6 milyar dolar ile Türkiye’de 70-80 metrekare büyüklüğünde yaklaşık 105 bin toplumsal konut inşa edilebilir. Bu sayı, orta ölçekli bir ilin konut muhtaçlığını tek başına karşılayabilecek büyüklükte.
■ 24 derslikli bir okulun 100 milyon TL üzere bir maliyeti olduğu düşünülürse 4.6 milyar dolarla 1.500 adet okul yapılır ve 1 milyon öğrenciye eğitim imkanı sağlanır.
■ Ayrıyeten bu para ile her birinde 1000 öğrencinin kalabileceği 500’den fazla öğrenci yurdu yapılabilir.
■ 4.6 milyar dolar ile her biri 300 yataklı 50 civarında çağdaş hastane inşa edilebilir. Ayrıyeten bu para ile 7 binden fazla Aile Sıhhati Merkezi kurulabilir.
■ Bir tam donanımlı kreşin 25 milyon TL’ye kurulduğunu göz önüne alınırsa 4.6 milyar dolar ile 6 binden fazla kreş ve gündüz bakım meskeni kurulabilir ve bu kreşler sayesinde de bayan istihdamı direkt artışa geçer.
■ Bu para ile 200 kişinin kalabildiği 1000’in üzerinde yaşlı bakım merkezi kurulabilir.
■ 4.6 milyar dolarla 4 bin adet meslek edinme merkezi ve binlerce start-up kurularak onbinlerce bireye istihdam sağlanabilir.
■ Her biri 500 milyon TL yatırımla 300’den fazla ileri teknoloji merkezi kurulabilir.
■ Orta ölçekli bir yarı iletken ve çip üreten bir tesis 700 milyon dolara mal oluyor. Bu para ile 6 adet yüksek teknolojili üretim tesisi kurulabilir.
■ Sıhhat teknolojileri, savunma, biyoteknoloji alanında 600’den fazla ar-ge merkezi kurulabilir.
■ Her biri 10 milyar TL büyüklüğünde 15 farklı teknoloji fonu kurularak binlerce gencin fikirleri buluş serüvenine dönüşebilir.
■ Yazılım ve yapay zekâ alanında faaliyet gösteren 1.500 adet teknoloji eğitim merkezi kurulabilir. Bu sayede onbinlerce genç nitelikli iş gücü statüsüne kavuşabilir.
Kaynak: Milliyet
